Current Quo vadis, stosunki niemiecko-polskie? O zaufaniu, napięciach i wspólnej przyszłości

Spotkanie nie ograniczało się do wspominania sukcesów. Zaufanie, które pozwoliło rozwijać współpracę po 1989 roku, było jednym z głównych tematów, ale równie ważne okazały się pytania o jego trwałość. Rozmówcy mówili o polaryzacji, różnych pamięciach historycznych, poczuciu utraty wpływu na własne życie i napięciach, które mogą osłabiać współpracę po obu stronach Odry.

Zaufanie zbudowane po 1989 roku

Konferencję otworzył Henning von Zanthier. Przypomniał, że w latach 1989–2013 oba kraje doświadczyły wyjątkowo dobrego okresu pod względem wolności, bezpieczeństwa i dobrobytu. Sprzyjały mu wiara w integrację europejską, demokrację, praworządność i rozwój gospodarczy. Ten wspólny kierunek stworzył warunki do rozwoju relacji między państwami, firmami i ludźmi.

Osobistym przykładem była jego pierwsza podróż do Poznania w 1992 roku. Awaria samochodu przedłużyła krótki przyjazd do czterech dni, podczas których poznał miasto i jego mieszkańców. Zapamiętał ich życzliwość, energię i gotowość do budowania czegoś nowego. W 1995 roku założył z polskim wspólnikiem kancelarię łączącą Berlin i Poznań.

Jednym z symboli tamtego czasu stała się historia producenta autobusów, który zobowiązał się zbudować 50 pojazdów, zanim powstała fabryka i zatrudniono pracowników. Miasto i banki musiały zaufać, że firma dotrzyma obietnicy. Autobusy powstały, a przedsiębiorstwo stało się znane jako Solaris. Dla von Zanthiera ta historia pokazuje, jak zaufanie pozwala podejmować ryzyko i tworzyć trwałe przedsięwzięcia biznesowe.

W drugiej części wystąpienia zadał jednak trudniejsze pytanie: czy ten dobry okres i zbudowane wówczas relacje są zagrożone? Wskazał na zmianę społeczną, w której część ludzi coraz silniej odczuwa brak kontroli nad własnym życiem. Globalizacja i przenoszenie działalności gospodarczej mogą wzmacniać niepewność pracowników; zmiany klimatyczne, cyfryzacja i rozwój sztucznej inteligencji rodzą pytania o przyszłość i miejsca pracy. Media społecznościowe często premiują oburzenie i podsycają podziały.

W ocenie von Zanthiera takie warunki sprzyjają zwrotowi ku polityce tożsamości, nacjonalizmowi i wykluczaniu osób o odmiennych poglądach. Podobne tendencje dostrzegał zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. Jego zdaniem zamykanie się we własnej grupie nie rozwiązuje problemów globalnych, takich jak nierówności, kryzys klimatyczny, wyzwania związane z AI czy zagrożenia militarne. Potrzebne są wspólne działania i dialog, które pomogą ludziom odzyskać poczucie wpływu na przyszłość.

Historia relacji nie była wolna od kryzysów

Dr Christoph von Marschall ocenił, że doświadczeń polsko-niemieckich z lat 1989–2013 nie da się łatwo uznać za uniwersalny wzór dla innych państw. Warunki były wyjątkowe. Warto jednak pamiętać o tym, co umożliwiło postęp: dobrej woli po obu stronach i gotowości do zmiany dotychczasowego sposobu myślenia.

Przykładem była „Solidarność”, która zmieniła sposób postrzegania niemieckiego zjednoczenia. Dla Polski mogło ono oznaczać ryzyko związane z bezpieczeństwem zachodniej granicy. „Solidarność” pomogła odwrócić tę perspektywę i pokazać, że zjednoczenie Niemiec może otworzyć Polsce drogę do integracji z Zachodem.

Marschall przypomniał również, jak łatwo zaufanie mogło zostać nadwyrężone. Po upadku muru berlińskiego Helmut Kohl przerwał wizytę w Warszawie, a kwestia uznania zachodniej granicy Polski długo pozostawała źródłem niepewności. Polska nie uczestniczyła w negocjacjach 2+4, a traktat graniczny zawarto już po zjednoczeniu Niemiec. Ostatecznie trudności te nie zniweczyły współpracy, ale pokazują, że dobre relacje nie powstają automatycznie.

Współpraca gospodarcza przynosiła wymierne korzyści i pomagała budować więzi. Jednocześnie Marschall zwrócił uwagę, że stosunki między państwami kształtują także spory i różnice interesów. Wskazał m.in. na polskie ostrzeżenia dotyczące Rosji i uzależnienia energetycznego, które nie zawsze spotykały się z należytą uwagą w Niemczech. Podkreślił też, że państwo chcące budować rozwiązania europejskie musi brać pod uwagę stanowiska partnerów i dostosowywać własną politykę, gdy pozostaje poza wspólnym konsensusem. Kryzysy mogą prowadzić do lepszej współpracy, jeśli strony wyciągają z nich wnioski.

Doświadczenia ludzi i codzienna współpraca

Dyskusję „Erlebnisberichte aus der polnischen Gründerzeit” moderował Henning von Zanthier. Uczestniczyli w niej dr Antje Franz, założycielka Deutsch-Polnische Juristenvereinigung i obecna kierowniczka referatu w Bundestagu; Hans-Jörg Otto, były prezes El-Cab w Poznaniu; oraz Łukasz Dachowski, partner VON ZANTHIER & DACHOWSKI.

Dr Antje Franz opowiedziała o studiach w Polsce i założeniu stowarzyszenia polsko-niemieckich prawników w 1990 roku. Wspominała czas, w którym wiele trzeba było tworzyć od podstaw, a kontakty między prawnikami z obu krajów były bardzo ograniczone. Jej inicjatywa miała ułatwiać spotkania, wymianę i budowanie sieci współpracy. Patrząc na teraźniejszość, podkreśliła znaczenie istniejących więzi w gospodarce, nauce i innych dziedzinach, zwłaszcza w okresie politycznej niepewności.

Hans-Jörg Otto przyjechał do Polski w latach 90. bez znajomości języka, by rozwijać firmę. Został życzliwie przyjęty i szybko przekonał się, jak ważna jest osobista obecność w zespole. Opowiadał, że firma zaczynała od ośmiu pracowników, a zaufanie zdobywał, pracując na miejscu i dzieląc z zespołem codzienne życie. Z czasem Poznań stał się jego domem. Jego historia pokazała, że zaufanie biznesowe buduje się nie tylko umowami, ale również odpowiedzialnością i relacjami między ludźmi.

Łukasz Dachowski mówił o współpracy z perspektywy prawnika i przedsiębiorcy. Podkreślił, że polski rynek dojrzał: firmy z Niemiec szukają w Polsce partnerów, nowych możliwości rozwoju i klientów, a nie wyłącznie niższych kosztów pracy. Jednocześnie wskazał na różnicę między sprawnie rozwijającymi się kontaktami gospodarczymi i społecznymi a bardziej napiętą debatą polityczną. Zwrócił uwagę na wykorzystywanie Niemiec w polskiej debacie wewnętrznej oraz na potrzebę poważniejszego dialogu między rządami, który uwzględniałby również perspektywę Europy Środkowej.

Spór o przeszłość i pytanie o odpowiedzialność

Prof. Benjamin Lahusen, prawnik i historyk prawa z Uniwersytetu Europejskiego Viadrina, przedstawił analizę polskich roszczeń wobec Niemiec. Rozróżnił reparacje dochodzone między państwami od kwestii zadośćuczynienia indywidualnym ofiarom. Omówił powojenne rozstrzygnięcia oraz późniejszą praktykę obu państw. W jego ocenie prawna podstawa roszczeń reparacyjnych jest słaba, ale skala wsparcia udzielonego polskim ofiarom pozostaje ważnym problemem politycznym i moralnym.

Wystąpienie pokazało, że spór nie sprowadza się do jednej kwoty ani jednej odpowiedzi prawnej. Towarzyszą mu różne interpretacje historii i poczucie krzywdy, a w debacie politycznej kwestie te mogą być wykorzystywane do wzmacniania wzajemnych antagonizmów. Lahusen wskazał na potrzebę działań skierowanych ku przyszłości: wymiany akademickiej, spotkań młodych ludzi, nauki języków, wspólnych badań historycznych i projektów kulturalnych. Przywołał również Viadrinę jako instytucję kształcącą osoby, które mogą budować porozumienie po obu stronach granicy.

Wzajemne zrozumienie i wspólne europejskie działania

Róża Thun, była posłanka do Parlamentu Europejskiego, mówiła o poprawie stosunków polsko-niemieckich w ramach Unii Europejskiej. Zwróciła uwagę na różne doświadczenia historyczne obu społeczeństw. W Polsce wojna i jej następstwa były obecne w rodzinnych wspomnieniach i edukacji w sposób odmienny niż w Niemczech. Te różnice w pamięci wciąż wpływają na emocje i wzajemne oczekiwania, a zbyt rzadko rozmawia się o nich otwarcie.

Thun podkreśliła, że relacji nie należy sprowadzać do kwestii finansowych ani pozwalać, by historia była wykorzystywana do podsycania podziałów. Wskazywała na znaczenie wymiany młodzieży, organizacji społecznych, programów akademickich i kontaktów między rodzinami. To dzięki takim doświadczeniom młodsze pokolenia często podchodzą do współpracy z większą naturalnością. Jednocześnie ostrzegała przed internetową dezinformacją, mową nienawiści i rosyjskimi wpływami, które mogą pogłębiać podziały w społeczeństwach. Jej zdaniem Polska i Niemcy powinny wspólnie reagować na te zagrożenia, a także podejmować działania w obszarze bezpieczeństwa i klimatu.

W dyskusji „Das polnisch-deutsche Verhältnis im EU-Rahmen: Brauchen wir eine regelbasierte Vision?”, moderowanej przez Henninga von Zanthiera, uczestniczyli Róża Thun, dr Christoph von Marschall oraz Michael Konopka z warszawskiej inicjatywy NowaMewa. Rozmawiali o tym, jak połączyć wspólne europejskie zasady z praktycznymi działaniami. Wśród tematów znalazły się współpraca obronna, wsparcie dla Ukrainy, europejska zdolność do reagowania na zagrożenia oraz pytanie, jak rozwijać współpracę w ramach UE i NATO.

Marschall zwrócił uwagę na znaczenie konkretnych działań, które budują poczucie, że partnerzy mogą na sobie polegać. Thun podkreśliła, że współpraca Polski i Niemiec powinna być zakorzeniona w szerszym europejskim działaniu. Michael Konopka wniósł perspektywę młodszego pokolenia i mówił o inicjatywach łączących polskie i niemieckie środowiska, również biznesowe. Spotkania i wspólne projekty pozwalają poznawać codzienne doświadczenia drugiej strony i przełamywać bariery. Rozmowa pokazała też, że w wielu kwestiach istnieją różnice zdań, a współpraca wymaga gotowości do ich omawiania.

Relacje wymagają stałej pracy

Konferencja nie przedstawiała polsko-niemieckiej współpracy jako procesu wolnego od konfliktów. Pokazała jej osiągnięcia, ale także napięcia, których nie da się usunąć samym odwołaniem do wspólnej historii czy interesów gospodarczych. W otwartej dyskusji uczestnicy mówili o rozbieżnych pamięciach, błędach w polityce, wzajemnych pretensjach i rosnącej polaryzacji. Ważnym wnioskiem było to, że unikanie trudnych tematów może pozostawiać przestrzeń dla uproszczeń i politycznego wykorzystywania historii.

Równocześnie osobiste wspomnienia i doświadczenia biznesowe pokazały, jak wiele może zdziałać codzienna współpraca. Firmy, instytucje, organizacje społeczne, uczelnie i kontakty międzyludzkie tworzą sieć relacji, która pomaga podtrzymywać dialog także wtedy, gdy polityka staje się źródłem napięć. Biznes polsko-niemiecki oparty na zaufaniu i wspólnych interesach pozostaje jednym z ważnych praktycznych filarów dobrych stosunków między naszymi krajami. Nie zastąpi rozmowy politycznej, ale może tworzyć jej trwałe społeczne i gospodarcze zaplecze.

VON ZANTHIER & DACHOWSKI od lat wspiera klientów działających po obu stronach granicy, łącząc znajomość polskiego i niemieckiego rynku oraz porządków prawnych. Konferencja była okazją do rozmowy o tym, jak rozwijać tę współpracę w czasach, które wymagają zarówno zaufania, jak i odwagi do podejmowania trudnych tematów.