Inwestycje w odnawialne źródła energii Farma wiatrowa w Polsce – odpowiedzialność za BHP i szkody – między zasadą ryzyka a regulacją umowną

Właściciel farmy – odpowiedzialność niezależna od winy

Elektrownia wiatrowa stanowi przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody. Właściciel ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa – niezależnie od tego, czy dochował najwyższej staranności.¹ „Ruch przedsiębiorstwa" rozumiany jest szeroko: obejmuje całą działalność organizacyjno-produkcyjną, w tym czynności zarządcze i administracyjne.²

Uwolnienie się od odpowiedzialności jest możliwe wyłącznie w razie siły wyższej, wyłącznej winy poszkodowanego lub wyłącznej winy osoby trzeciej. Z kręgu „osób trzecich" wyłączeni są jednak pracownicy, podwykonawcy, kontrahenci serwisowi i wszelkie osoby świadczące usługi na rzecz farmy – jeśli przyczyna szkody leżała po ich stronie, właściciel wciąż odpowiada.³ Odpowiedzialności tej nie można wyłączyć ani ograniczyć umownie wobec poszkodowanego.⁴

Gdy na terenie farmy działa jednocześnie inne przedsiębiorstwo wprawiane w ruch siłami przyrody (np. firma budowlana z ciężkim sprzętem), oba podmioty mogą odpowiadać solidarnie za szkodę.⁵

Zarządca farmy – ograniczona, ale realna odpowiedzialność

Spółka zarządzająca farmą (działająca na podstawie pełnomocnictwa właściciela) co do zasady nie jest przedsiębiorstwem wprawianym w ruch siłami przyrody – nie odpowiada zatem na zasadzie ryzyka.⁶ Ponosi natomiast odpowiedzialność w trzech głównych obszarach:

Odpowiedzialność kontraktowa – za realizację obowiązków umownych, w tym dotyczących bezpieczeństwa. Umowy mogą zawierać klauzule indemnifikacyjne przenoszące ciężar ekonomiczny określonych zdarzeń.⁷

Odpowiedzialność jako zarządca obiektu budowlanego – obowiązek utrzymywania obiektu w stanie zapewniającym bezpieczeństwo użytkowania, w tym w razie silnych wiatrów, wyładowań atmosferycznych, intensywnych opadów czy pożarów.⁸ Naruszenie tego obowiązku jest występkiem zagrożonym grzywną nie mniejszą niż 100 stawek dziennych, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do roku.⁹

Odpowiedzialność za BHP – wobec własnych pracowników, zleceniobiorców, samozatrudnionych podwykonawców, a także osób trzecich przebywających w miejscu pracy.¹⁰ Odpowiedzialność pracodawcy jest bezwarunkowa – nie wpływają na nią obowiązki pracowników ani powierzenie zadań specjalistom zewnętrznym.¹¹

Koordynacja BHP przy wielu podmiotach

Gdy w tym samym miejscu pracują pracownicy różnych pracodawców, konieczne jest wyznaczenie koordynatora BHP sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem wszystkich pracowników, ustalenie zasad współdziałania oraz wzajemne informowanie o zagrożeniach.¹² Wyznaczenie koordynatora nie zwalnia poszczególnych pracodawców z ich własnej odpowiedzialności.¹³

Odpowiedzialność karna – kogo może dotknąć?

Osoba odpowiedzialna za BHP, która nie dopełnia obowiązku i naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (przy działaniu nieumyślnym – do roku).¹⁴ Sprawcą może być nie tylko pracodawca, ale każda osoba kierująca pracownikami – z samej istoty pełnionej funkcji, niezależnie od wpisu do umowy.¹⁵ Odpowiedzialność ponosi również osoba, która umownie przejęła obowiązki BHP – przy czym takie rozszerzenie nie zwalnia pracodawcy.¹⁶ Osoba kierująca pracownikami nie musi sama być pracownikiem.¹⁷

Niezależnie od powyższego nieprzestrzeganie przepisów BHP stanowi wykroczenie zagrożone grzywną od 1 000 do 30 000 zł.¹⁸

Norma PN-EN-50110 i granice umownego rozszerzenia odpowiedzialności

Stosowanie Polskich Norm jest od 2003 r. dobrowolne. W kontekście farm wiatrowych obowiązek stosowania normy PN-EN-50110 wynika najczęściej z umowy – nie z przepisów powszechnie obowiązujących.¹⁹

Kluczowe ograniczenie: dłużnik może umownie rozszerzyć swoją odpowiedzialność, ale wyłącznie za wyraźnie i precyzyjnie oznaczone okoliczności. Zamiar rozszerzenia odpowiedzialności powinien wynikać z umowy w sposób niewątpliwy – nie można go domniemywać.²⁰ Oznacza to, że ogólna klauzula o „zapewnieniu bezpieczeństwa" nie stanowi automatycznie przejęcia odpowiedzialności na zasadzie ryzyka.²⁰

Jak ograniczyć ryzyko?

Precyzyjny podział obowiązków w umowie między właścicielem, zarządcą i serwisem; zapewnienie kwalifikacji osób pracujących przy urządzeniach energetycznych, potwierdzonych wymaganymi świadectwami kwalifikacyjnymi;²¹ kompletna dokumentacja BHP, w tym instrukcje organizacji bezpiecznej pracy oraz polecenia pisemne dla prac szczególnie niebezpiecznych;²² umowne zobowiązanie podwykonawców do stosowania wymaganych zasad bezpieczeństwa wraz z mechanizmami kontroli; jasna struktura odpowiedzialności w zarządzie spółki.

Przypisy

¹ Art. 435 § 1 k.c.

² Wyrok SN z 5.01.2001 r., V CKN 190/00.

³ Art. 435 § 1 k.c. in fine.

⁴ Art. 437 k.c.

⁵ Art. 441 § 1 w zw. z art. 435 k.c.

⁶ Art. 435 § 1 k.c. – przesłanką odpowiedzialności jest wykorzystywanie sił przyrody jako warunku koniecznego do osiągnięcia celu gospodarczego przedsiębiorstwa.

⁷ Art. 471 k.c. i nast.

⁸ Art. 61 Prawa budowlanego.

⁹ Art. 91a Prawa budowlanego.

¹⁰ Art. 304 § 1 i § 4 k.p.

¹¹ Art. 207 § 1 zd. 2 k.p.

¹² Art. 208 § 1 k.p.

¹³ Art. 208 § 2 k.p.

¹⁴ Art. 220 § 1 i § 2 k.k.

¹⁵ Art. 212 k.p.

¹⁶ Art. 220 k.k. w zw. z art. 207 § 1 k.p.

¹⁷ Art. 212 k.p. – osoba kierująca pracownikami nie musi pozostawać w stosunku pracy.

¹⁸ Art. 283 § 1 k.p.

¹⁹ Art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12.09.2002 r. o normalizacji; art. 51 Prawa energetycznego.

²⁰ Art. 473 § 1 k.c.; wyrok SN z 29.11.2002 r., IV CKN 1553/00.

²¹ Art. 54 ust. 1 Prawa energetycznego.

²² § 4 i § 28 rozporządzenia Ministra Energii z dnia 28.08.2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1210).